Bu site test aşamasındadır. (This site is under testing.)

Trafo yangın söndürme sistemi ve jeneratör odası

Özet

  • Trafo yangın söndürme sistemi seçimi trafonun tipiyle başlar: yağlı trafoda yanıcı yalıtım yağı ve elektrik arızası birlikte risk yaratır, kuru tip trafoda yanıcı yük sınırlıdır.
  • BYKHY'nin 65. maddesi yağlı transformatör odasında yağ toplama çukuru ve "uygun tipte otomatik yangın algılama ve söndürme sistemi" ister; 66. madde jeneratör odasını ve yakıt deposunu düzenler, söndürme ihtiyacı ise 96. ve 98. maddeler ile onaylı projede belirlenir.
  • Dizel jeneratör odasında yakıt, sıcak egzoz yüzeyleri ve sürekli hava ihtiyacı birlikte ele alınır; gazlı ve aerosol sistemler ancak panjurlar kapandığında ve motorun hava çekmesi önlendiğinde tasarım yoğunluğunu korur.
  • Aerosol, net hacmi ölçülebilen kapalı dizel jeneratör odalarında, kabinlerde ve kompakt trafo bölmelerinde bir seçenektir; açık trafo sahaları ve büyük, kapatılamayan hacimler için doğru araç değildir.
  • Oda veya kabin hacminize göre model ve adet görmek için AF-X Fireblocker Nano serisi teknik değerlerini inceleyin.

Trafo ve jeneratör odası yangından nasıl korunur? Kısa Cevap

Trafo ve jeneratör odası önce yapısal olarak korunur: BYKHY her ikisi için en az 120 dakika yangına dayanıklı duvar, taban ve tavan ister. Yağlı trafo odasında buna yağ toplama çukuru ve otomatik algılama ile söndürme eklenir. Söndürme yöntemi, odanın kapatılabilirliğine ve net hacmine göre seçilir. Kesin karar, yetkili mühendisin hazırladığı ve idarenin onayladığı projede verilir.

Trafo ve jeneratör odasında yangın nasıl başlar?

Trafo ve jeneratör odasındaki yangın, çoğunlukla bir elektrik arızasının veya sıcak bir yüzeyin yakındaki yanıcı malzemeyi tutuşturmasıyla başlar. Yağlı trafoda ve dizel jeneratörde bu malzeme yanıcı bir sıvıdır; kuru tip trafoda ise katı yalıtım malzemesidir.

Yağlı trafoda yanıcı madde, sargıları yalıtan ve soğutan mineral yağdır. İç arıza, aşırı yük veya bağlantı noktasındaki ısınma yağı ısıtır; tank ya da geçit izolatörü hasar görürse yağ dışarı çıkar ve tutuşursa B sınıfı yangın, yani yanıcı sıvı yangını oluşur. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği'nin 22. maddesi bu riski doğrudan anar: yapılarda yağlı transformatörün bulunduğu bölümler öteki bölümlerden ateşe dayanıklı ve yangının yayılmasını önleyecek biçimde ayrılmalı, kapılar dışa açılan çelik saçtan yapılmalı ve iç arızalara karşı hızla etkili koruma düzenleri kullanılmalıdır. Kuru tip trafoda ise yanıcı sıvı yoktur. Yanıcı yük sargı yalıtımı, kablo başlıkları ve bağlantı elemanlarıyla sınırlı kalır.

Dizel jeneratör odası daha kalabalık bir risk tablosu sunar. Odada günlük yakıt tankı, yakıt hatları, sıcak egzoz manifoldu ve susturucu, alternatör ile kumanda panosu aynı hacimde çalışır. Bir yakıt hattındaki sızıntı sıcak bir egzoz yüzeyine ulaşırsa tutuşma için ayrı bir kıvılcıma gerek kalmaz. Motor çalıştığı sürece odaya sürekli taze hava girer ve sıcak hava atılır; bu hava akışı yangını besler ve dumanı da taşır. Alternatör ve kumanda panosunda başlayan elektrik arızası da aynı odada ayrı bir tutuşma kaynağıdır. Kısacası dizel jeneratör odası, yanıcı sıvıyı, sıcak yüzeyi, elektrik arızasını ve güçlü hava akışını tek hacimde toplar.

Koruma rölesi arızayı keser, ama tutuşmuş yağı söndürmez.

Elektrik Mühendisleri Odası'nda (EMO) yayımlanan elektrik alanları bildirisi, elektrik odalarını binanın diğer mekanlarından farklı olarak işletme sürekliliği ve iş kaybı açısından ele almayı önerir. Trafo veya dizel jeneratör yandığında bina yalnız bir odayı kaybetmez, enerjisini de kaybeder. Bir sonraki adım, iki trafo tipinin riskini yan yana koymak.

Yağlı ve kuru tip trafoda yangın riski nasıl ayrılır?

Yağlı ve kuru tip trafo arasındaki temel fark, odada yanabilecek sıvı bir yükün bulunup bulunmamasıdır. Bu fark mevzuat şartlarını ve söndürme yöntemini birlikte değiştirir. Aşağıdaki tablo iki tipi ve dizel jeneratör odasını aynı ölçütlerle karşılaştırıyor:

Ölçüt Yağlı trafo odası Kuru tip trafo odası Dizel jeneratör odası
Ana yanıcı yük Mineral yalıtım yağı Sargı yalıtımı, kablo başlıkları Dizel yakıt, yağlama yağı, kablo
Beklenen yangın sınıfı B sınıfı (sıvı) ve elektrik arızası Ağırlıkla A sınıfı (katı) ve elektrik arızası B sınıfı (sıvı), A sınıfı ve elektrik arızası
Yayılma yolu Dökülen yağın yanarak yayılması Sınırlı, bağlantı noktaları çevresinde Yakıt sızıntısı, sıcak egzoz yüzeyi, hava akışı
BYKHY şartı 120 dk bölme, yağ toplama çukuru, otomatik algılama ve söndürme (m.65) 120 dk bölme (m.65) 120 dk bölme, yakıt deposu şartları (m.66, m.56)
Havalandırma Doğal veya cebri; cebri havalandırmada termostat, oda sıcaklığı 40 °C'yi geçmez (EKAT m.37) Doğal veya cebri; cebri havalandırmada termostat, oda sıcaklığı 40 °C'yi geçmez (EKAT m.37) Motor çalışırken sürekli yanma ve soğutma havası

Bu tablo pratikte ne anlama geliyor?

Birincisi, yağlı trafo odasında söndürme bir seçim değil şarttır; tartışma yalnız hangi yöntemin seçileceği üzerinedir. İkincisi, kuru tip trafoda risk küçülür ama sıfırlanmaz: bağlantı noktalarındaki ısınma ve trafo odasındaki dağıtım panoları yine yangın kaynağıdır. Bu panoların içeriden korunması, oda korumasından ayrı bir katman olarak ele alınır. Üçüncüsü, dizel jeneratör odası iki trafo tipinin zorluklarını birleştirir: yanıcı sıvı vardır ve hava akışı süreklidir.

Mevzuat trafo ve jeneratör odası için ne ister?

Türkiye'de trafo ve jeneratör odası için iki temel metin vardır: bina tarafında Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY), elektrik tesisi tarafında Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (EKAT). İkisi birbirini tamamlar.

BYKHY'nin 24. maddesinin ikinci fıkrası, yapı içindeki trafo merkezlerinin, orta gerilim merkezlerinin ve jeneratör grubu odalarının duvar ve döşemelerinin kompartıman duvarı özelliğinde olmasını ister. 53. madde bu hacimleri yangın bakımından kritik bina bölümleri arasında sayar ve buralara yanıcı madde atılmasını veya depolanmasını yasaklar. Trafo odası için asıl hüküm 65. maddededir. Birinci fıkra odanın bütün duvarlarının, tabanının ve tavanının en az 120 dakika yangına dayanmasını ister. İkinci fıkra yağlı transformatör kullanıldığında üç şart koyar: yağ toplama çukuru yapılır; oda bina içindeyse yangında çıkan duman ve sıcaklık kaçış yollarına ulaşmaz; ve (c) bendinin ifadesiyle "Uygun tipte otomatik yangın algılama ve söndürme sistemi yapılır." Üçüncü fıkra trafo merkezlerinden su, yanıcı sıvı ve gaz tesisatı geçirilmesini ve üst katlarında ıslak hacim düzenlenmesini yasaklar.

Jeneratör odası 66. maddede düzenlenir. Oda yine en az 120 dakika yangına dayanıklı yapılır, bina içindeyse duman ve sıcaklık kaçış yollarına ulaşmaz ve jeneratörün ana yakıt deposu için 56. maddedeki şartlara uyulur. 56. madde yakıt deposunun yangına dayanıklı bölmelerle korunan bir hacme yerleştirilmesini, yeterli havalandırmayı ve tank kapasitesinin en az üçte birini alacak havuzlamayı ister. 66. maddenin ikinci fıkrası, trafo merkezlerindeki tesisat yasağını jeneratör odası için tekrarlar. Duman kontrolü tarafında 88. madde, mekanik havalandırma gereken acil durum jeneratörü bölümlerinde havanın herhangi bir egzoz çıkışından en az 5 m uzaktan alınmasını ve egzozun herhangi bir hava girişinden en az 5 m uzağa atılmasını şart koşar.

Söndürme konusunda 66. madde, 65. maddeden farklı olarak jeneratör odası için ayrı bir söndürme sistemi şartı koymaz. Bu, jeneratör odasının söndürme hükümlerinin dışında kaldığı anlamına gelmez. 96. maddenin ikinci fıkrası, saydığı binalarda (örneğin yapı yüksekliği 30,50 m'yi aşan konut dışı binalarda) otomatik yağmurlama sistemini mecburi tutar ve jeneratör odası da bu binaların bir mahallidir. 98. maddenin ikinci fıkrası, suyun söndürme etkisinin yeterli görülmediği hacimlerde uygun tipte söndürme sistemi ister. 75. madde de Ek-7'deki değerleri aşan binalarda otomatik yangın algılamayı mecburi tutar ve bu binalardaki bütün mahallere algılayıcı yerleştirilmesini ister. Jeneratör odasında hangi sistemin gerektiğine, bu hükümler ve risk değerlendirmesiyle projeyi onaylayan idare karar verir.

EKAT, trafo odasının elektrik tesisi tarafını düzenler; yağ için en somut hükmü 37. maddededir. Maddenin (b) bendine göre yağ hacmi 1500 litreye kadar olan trafolarda yağın tümünü alabilecek bir toplama haznesi veya eşikli, yağ geçirmeyen bir zemin yapılabilir. 1500 litreyi aşan trafolarda sızdırmaz betonarme bir yağ çukuru yapılır; ızgaranın altındaki hacim en az trafo yağ hacmi kadar olur, ızgaranın üzerinde en az 5 cm kalınlıkta çakıl bulunur ve çukur kanalizasyona, toprağa, akarsu, göl veya denize bağlanamaz. Yağ çukuru, dökülen yağın odaya ve binaya yayılmasını sınırlayan ilk pasif önlemdir; aktif söndürme sistemi bunun üzerine kurulur. Aynı maddenin (g) bendi, insanların yoğun bulunduğu ve paniğin yaşanabileceği yapılar, örneğin hastane, okul, tiyatro, alışveriş merkezi, bodrum ve yüksek katlı binalar bağımsız olarak yüksek gerilimle beslendiğinde, ana bina içindeki transformatörlerin güvenlik açısından kuru tip olmasını ister.

Sabit söndürme sistemi kurulduğunda iki genel hüküm daha devreye girer. BYKHY'nin 90. maddesi ekipmanın sertifikalı, tasarım ve uygulamanın yetkili merci onaylı olmasını ister; 100. madde periyodik kontrol, test ve bakımı bina sahibinin, yöneticisinin veya sorumluluğu yazılı olarak devralan bina yetkilisinin sorumluluğuna verir.

Trafo ve jeneratör odasında hangi söndürme yöntemleri kullanılır?

Trafo ve dizel jeneratör odasında kullanılan sabit söndürme yöntemleri, su esaslı sistemler (baskın tipi su püskürtme ve su sisi), gazlı sistemler ve yoğunlaştırılmış aerosoldür; hangisinin seçileceğini hacmin kapatılabilirliği belirler. EMO'da yayımlanan elektrik alanları bildirisi su esaslı ve gazlı yöntemlerin trafo ve jeneratör için nerede öne çıktığını ayrı ayrı anlatır. Bildirideki su esaslı ve gazlı sistem değerlendirmelerini, BYKHY'nin gazlı sistem şartları ve AF-X datasheet'leriyle birlikte tek tabloda topladık:

Yöntem Nasıl çalışır Trafo ve jeneratördeki tipik yeri Sınır
Baskın (deluge) su sistemi Açık nozullardan aynı anda çok noktaya su Trafoyu patlama veya hasar sıcaklığına ulaşmadan soğutmak (EMO bildirisi) Su temini ve drenaj gerekir
Su sisi Yüksek basınçla çok küçük damlacık Sızdırmazlığın sağlanamadığı jeneratör odaları ve kabinleri; su temini veya drenajı sorunlu trafolar (EMO bildirisi) Üreticiye özgü test ve tasarım kriterleri
Gazlı sistem (HFC, FK-5-1-12, inert, CO2) Hacmi tasarım konsantrasyonuna kadar doldurur Kapatılabilen trafo ve OG odaları; EMO bildirisi yüksek basınçlı CO2'yi insanların girmesinin sakıncalı olduğu bu tür hacimler için anar Menfez ve havalandırmanın otomatik kapanması, sesli ve ışıklı uyarı (BYKHY m.98)
Yoğunlaştırılmış aerosol Potasyum parçacıkları yanma zincirini kimyasal olarak keser Kapalı, net hacmi ölçülebilen oda, kabin ve muhafazalar (AF-X datasheet'leri) Sızdırmazlık, havalandırma kesme, çıkış sıcaklığı mesafesi, kalıntı temizliği

Tablonun son sütunu seçimi asıl belirleyen sütundur. Su esaslı sistemler hacmin kapalılığına daha az bağımlıdır, çünkü etkilerinin büyük kısmı soğutmadan gelir. Gazlı ve aerosol sistemler ise hacmi bir süre kapalı tutmaya muhtaçtır. EMO bildirisi CO2 sistemleri için bir ayrımı daha not eder: enerji üretim tesislerinde türbin ve jeneratörde tüm mahallin söndürülmesi olanaklı değilse, sistem yalnız makine veya obje koruması için tasarlanabilir.

Bina tarafında da bir bağlantı var. BYKHY'nin 96. maddesinin üçüncü fıkrası, gazlı, kuru toz, su sprey ve benzeri otomatik söndürme sistemleriyle korunan mahallere yağmurlama sistemi yapılmayabileceğini söyler. Aerosol bu fıkrada adıyla geçmez; bir aerosol sisteminin "benzeri" kapsamında sayılıp yağmurlama yerine kabul edilip edilmeyeceğine projeyi onaylayan idare karar verir. Taşınabilir söndürücüler de bu tablonun parçası: 99. madde, B sınıfı yangın çıkması muhtemel yerlerde öncelikle kuru kimyevi tozlu, karbondioksitli veya köpüklü söndürme cihazlarını sayar ve tesisat dairelerinde ayrıca tekerlekli tip söndürme cihazı bulundurulmasını ister. Sistem türlerinin genel tanıtımını ve oda ölçeğindeki karşılaştırmasını yangın söndürme sistemleri türleri ve seçimi yazımızda yaptık; burada trafo ve jeneratöre özgü koşullara odaklanıyoruz.

Jeneratör odasında aerosol jeneratörü, panjur damperleri ve ısı dedektörü yerleşim şeması Dizel jeneratör odasında söndürme zinciri: algılama, panjurların kapanması, motorun durması ve aerosolün boşalması.

Sızdırmazlık ve havalandırma kesme neden belirleyicidir?

Gazlı ve aerosol söndürme, söndürücünün hacimde belirli bir yoğunlukta kalmasına dayanır; trafo ve dizel jeneratör odaları ise tam tersine sürekli hava alıp vermek üzere tasarlanır. Bu çelişkiyi çözmeden yapılan bir söndürme projesi kağıt üzerinde kalır.

Trafo odasında havalandırma bir gerekliliktir. EKAT'ın 37. maddesi trafonun havalandırılması için gerekli önlemlerin alınmasını, cebri havalandırmada termostat kontrolünü ve trafo odası ortam sıcaklığının 40 °C'yi geçmemesini ister; doğal havalandırma için panjur alanını trafonun toplam kaybından bulan örnek bir hesap yöntemi de verir. Bu panjurlar normalde sürekli açıktır. Gazlı sistemde BYKHY'nin 98. maddesinin dördüncü fıkrası, pencere, kapı veya duvardaki menfezlerin ve havalandırma bacalarının yangın algılandığında ve gaz boşalırken otomatik olarak kapanacak şekilde tasarlanmasını şart koşar. Aerosol bu fıkrada adıyla geçmez, ama fizik aynıdır: panjur açık kaldıkça söndürücü hacimden kaçar. Aerosol projelerinde de panjurlara yangın sinyaliyle kapanan damper planlanır.

Dizel jeneratör odasında sorun büyür. Çalışan bir dizel motor odadaki havayı yanma havası olarak çeker; radyatörü set üzerinde olan jeneratörlerde radyatör fanı da büyük bir hava debisini odadan dışarı atar. EMO bildirisi, taze hava ihtiyacı ve soğutma gereklilikleri nedeniyle sızdırmazlığın sağlanamadığı jeneratör odalarında ve kabinlerinde su sisinin tercih edildiğini not eder. Gazlı veya aerosol bir sistem seçilecekse söndürme senaryosunda üç adım ele alınır; gazlı sistemde bunların bir kısmı BYKHY'nin 98. maddesiyle zorunludur, aerosolde ise tasarım standardının ve söndürme fiziğinin gereğidir. Birincisi, panjur ve damperler kapanır, cebri havalandırma fanları durur. İkincisi, dizel jeneratörün durdurulması ve yakıt beslemesinin kesilmesi değerlendirilir; motor çalışmayı sürdürürse havayı çekmeye ve yakıt sızıntısıyla yangını beslemeye devam eder. Üçüncüsü, odada çalışan biri varsa sesli ve ışıklı uyarıyla tahliye için yeterli gecikme tanınır. Bu adımlar söndürme panelinin kontak çıkışları üzerinden dizel jeneratör kumandasına ve havalandırma otomasyonuna bağlanır. Söndürme sisteminin devreye girdiği bilgisi de BYKHY'nin 75. maddesi gereği kontak çıkışıyla yangın alarm sistemine aktarılır.

Burada gözden kaçan bir nokta var.

Dizel jeneratör birçok binada acil durum enerji kaynağıdır. BYKHY duman tahliye ve basınçlandırma fanlarının besleme kablolarının jeneratörden beslenecek şekilde tesis edilmesini ister (m.85(5)); acil durum asansörü acil durum jeneratörüne bağlanır (m.63(4)) ve acil aydınlatma jeneratörden beslenebilir (m.72(7)). Yangın pompalarının beslemesi de, yedek dizel tahrikli pompa yoksa, güvenilir ve binanın genel elektrik sisteminden bağımsız bir kaynaktan sağlanır (m.93(4)). Söndürme anında dizel jeneratörü durdurmak bu yüklerin beslemesini etkileyebilir. Bu karar elektrik projesiyle birlikte, yetkili mühendis tarafından verilir; söndürme tasarımcısı tek başına belirleyemez.


Jeneratör odanızın ölçülerini, panjur ve fan bilgisini gönderin, ön boyutlandırmayı birlikte yapalım: iletişim sayfası.

AF-X hangi trafo ve jeneratör hacimlerinde uygundur?

AF-X Fireblocker aerosol jeneratörleri, net hacmi ölçülebilen, söndürme anında kapatılabilen ve normalde insan bulunmayan trafo ve dizel jeneratör hacimlerinde bir seçenektir. Nano B serisi datasheet'lerine göre bu modeller A ve B sınıfı yangınlar için uygundur; NANO BM datasheet'i uygulama alanları arasında makine dairelerini ve tesisat odalarını sayar. Tablodaki korunan hacimler A sınıfı yangın için verilen net hacimlerdir; tasarımda her zaman %30 güvenlik payı eklenir.

Oda ölçeğinde kullanılan modellerin datasheet değerleri (2026 revizyonu):

Model Söndürücü madde A sınıfı yangın için net korunan hacim Azami montaj yüksekliği 75 °C çıkış sıcaklığı mesafesi
NANO BXS 750 g 9,2 m³ 2,6 m 242 cm
NANO BS 1.050 g 13,3 m³ 3,0 m < 200 cm
NANO BM 2.550 g 32 m³ 5,0 m < 150 cm

Varsayımsal bir örnekle bakalım. Taban ölçüleri 3,5 x 2,5 m, yüksekliği 3,0 m olan küçük bir dizel jeneratör odası brüt 26,25 m³ eder. Datasheet, makine ve sabit elemanların kapladığı hacmin brüt hacimden düşülmesini ister; jeneratör setinin 2,2 x 0,9 x 1,4 m'lik gövdesi düşülünce net hacim yaklaşık 23,5 m³ kalır ve %30 payla 30,5 m³'e çıkar. A sınıfı datasheet değerine göre tek bir NANO BM (32 m³) bu hacim için aday olur; iki NANO BS (toplam 26,6 m³) ise A sınıfı değeriyle bile yetmez. Yalnız şunu da söyleyelim: dizel yakıt ve yağlama yağı B sınıfı yük oluşturur ve datasheet'ler B sınıfı için ayrı bir korunan hacim vermez; üretici ve Kiwa sertifikası hesabın A sınıfı değerle yapılmasını öngörür. Yine de kesin adet, B sınıfı yük için üreticinin hesap tablosuyla ve söndürme projesini hazırlayan yetkili mühendisle belirlenir. NANO BM'de 75 °C sınırı aerosol jeneratörünün çıkış ağzından 150 cm'nin altında kalır. Bu ölçülerdeki küçük bir odada yakıt hattını, kablo demetini ve kumanda panosunu bu mesafenin dışında tutmak yerleşimi zorlayabilir; aerosol jeneratörünün yeri ve yönü üreticinin yerleşim kurallarıyla birlikte çizilir.

AF-X'in referans dosyasında doğrudan bir dizel jeneratör uygulaması var. Açık deniz enerji yönetimi için 20 ft konteynere kurulmuş bir jeneratör setinde, 6 x 2,5 x 2,9 m ölçülerindeki ve föye göre 36 m³ iç hacimli konteyner tek bir BM ile korundu. Föy bu değeri iç hacim olarak veriyor; setin kapladığı hacmin düşülmesini ve güvenlik payı hesabını göstermiyor, bu yüzden bir uygulama örneği olarak okunmalı, boyutlandırma örneği olarak değil. Referans dosyasına göre açık deniz kuralları gereği sistem elle tetiklemeli kuruldu; kara projelerinde algılama elemanı eklenerek otomatik çalışmaya geçirilebiliyor. Konteyner tipi ve ses yalıtımlı kabinli dizel jeneratörler aerosol için doğal adaylardır: hacim küçüktür, ölçülebilir ve kabin gövdesi bir muhafaza oluşturur. Şart, kabinin hava giriş ve çıkış açıklıklarının söndürme anında kapatılabilmesi ve motorun hava çekmesinin önlenmesidir.

Kompakt trafo köşkünde de benzer bir mantık geçerlidir. EKAT, trafo ile duvar ve tavan arasındaki asgari mesafe kuralını kompakt trafo merkezlerine uygulamaz; bu mesafeler ilgili standartlara ve özel şartnamelere göre belirlenir. Köşkün trafo bölmesi kapalı bir muhafazaysa ve havalandırma açıklıkları kapatılabiliyorsa, bölmenin net hacmine göre bir BS veya BM değerlendirilebilir; trafo yağı B sınıfı yük olduğu için hesap üretici tablosuyla ayrıca kontrol edilir. Köşkün panjurlarına yapılacak her değişiklik köşk üreticisinin onayıyla planlanır, çünkü trafonun soğuması bu panjurlara bağlıdır. Trafonun veya dizel jeneratörün yanındaki kumanda ve dağıtım panoları ise C serisiyle içeriden korunabilir; NANO CM datasheet'i örnek uygulamalar arasında büyük şalt odalarındaki trafo, kumanda ünitesi ve dolapları sayar.

Yağlı trafoda aerosol seçildiğinde söndürme senaryosu trafonun enerjisinin kesilmesini de içerir. Aerosolün soğutma etkisi sınırlıdır; ısınmış yağ ve sıcak tank yüzeyi söndürücü dağıldıktan sonra yeniden tutuşabileceği için hacmin kapalı tutulma süresi projede tanımlanır. Kalıntı nem çekince iletken olabileceğinden trafo, izolatörler temizlenmeden yeniden enerjilendirilmez.

Sınırı da açık söyleyelim. AF-X, açık havadaki trafo sahaları, şalt sahaları ve havalandırması kapatılamayan büyük trafo merkezleri için doğru araç değildir; bu sahalarda su esaslı sistemler ve yangın duvarları öne çıkar. Aerosol, bina yağmurlama sisteminin, yağ çukurunun, yangına dayanıklı bölmenin ve trafonun kendi elektriksel korumasının yerine geçmez; bunları tamamlar. Sürekli insan bulunan hacimler ve aerosolün genel uygunluk koşulları için aerosolün hangi durumlarda uygun olduğunu anlattığımız yazıdaki ölçütler geçerlidir. Trafo merkezinin yanında bataryalı enerji depolama (BESS) konteyneri varsa, lityum-iyon bataryaya özgü riskleri kritik ticari varlıkların yangın korumasını anlattığımız yazıda ayrıca ele aldık.


Teknik oda ve MCC uygulamaları için: teknik oda yangın söndürme sistemi.

Sonuç: trafo ve jeneratör odasını hacmine göre koruyun

Trafo yangın söndürme sistemi seçimi üç soruyla netleşir: trafo yağlı mı kuru tip mi, oda söndürme anında kapatılabiliyor mu ve net hacim ne kadar? Yağlı trafo odasında BYKHY otomatik algılama ve söndürmeyi şart koşar, EKAT yağ çukurunu tarif eder. Kuru tip trafoda yanıcı yük küçülür, ama panolar ve bağlantı noktaları yine korunur. Dizel jeneratör odasında yakıt, sıcak yüzey ve hava akışı birlikte ele alınır; gazlı veya aerosol sistem ancak panjurlar kapandığında ve motorun hava çekmesi önlendiğinde tasarım yoğunluğunu korur, dizel jeneratörü durdurma kararı ise acil durum yükleriyle birlikte verilir. Açık trafo sahalarında ve kapatılamayan hacimlerde su esaslı sistemler öne çıkar. Diğer teknik hacimler için aday sistemleri otomatik yangın söndürme sistemleri rehberimizde tabloyla verdik.

AF-X Fireblocker, ArianeGroup bünyesindeki APP ile geliştirilen yoğunlaştırılmış aerosol yangın söndürme sistemidir; Türkiye distribütörü Dikey Mühendislik'tir; denizcilik sektöründe satış, montaj ve teknik destek hizmetlerini Tuzla, İstanbul merkezli Acarsan sunar. Aerosolün kapalı hacimlerde nasıl çalıştığını aerosol yangın söndürme sistemi sayfamızda anlattık.


Kapalı hacimlerde yapılmış uygulama örnekleri için: AF-X uygulamaları.

Sık sorulan sorular

  • Trafo odasında otomatik söndürme sistemi zorunlu mudur?

    BYKHY'nin 65. maddesi, yağlı transformatör kullanılan odalarda uygun tipte otomatik yangın algılama ve söndürme sistemi yapılmasını şart koşar. Kuru tip transformatör için aynı maddede böyle bir söndürme şartı yoktur; odanın duvarları, tabanı ve tavanı her iki tipte de en az 120 dakika yangına dayanıklı yapılır. Kuru tip trafo odasında söndürme ihtiyacı risk değerlendirmesi ve onaylı projeyle belirlenir; yağmurlama sistemi zorunlu olan binalarda 96. madde hükümleri de uygulanır.
  • Kuru tip trafonun yangın riski yağlı trafodan nasıl ayrılır?

    Kuru tip trafoda yanıcı yalıtım sıvısı bulunmaz, bu yüzden yağın dökülüp yanarak yayılması senaryosu ortadan kalkar. Risk, sargı yalıtımı, kablo başlıkları ve bağlantı noktalarındaki ısınmaya iner. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği'nin 37. maddesine göre insanların yoğun bulunduğu, paniğin yaşanabileceği yapılar (hastane, okul, tiyatro, alışveriş merkezi, yüksek katlı bina, bodrum gibi) bağımsız olarak yüksek gerilimle beslendiğinde, ana bina içindeki transformatörler güvenlik açısından kuru tip olmalıdır.
  • Dizel jeneratör odasında hangi söndürme sistemi kullanılır?

    Seçim, odanın kapatılabilirliğine bağlıdır. Yanma ve soğutma havası nedeniyle sızdırmazlık sağlanamayan dizel jeneratör odalarında su sisi öne çıkar. Panjurları söndürme anında kapanabilen, net hacmi ölçülebilen odalarda ve kabinlerde gazlı sistem veya yoğunlaştırılmış aerosol değerlendirilir. Kesin seçim, yetkili mühendisin hazırladığı ve idarenin onayladığı söndürme projesinde yapılır.
  • Aerosol boşalırken dizel jeneratörün durdurulması gerekir mi?

    Gazlı veya aerosol sistemin tasarım yoğunluğunu koruması için çalışan motorun hacimden hava çekmesi ve set üzerindeki radyatör fanının havayı dışarı atması önlenmelidir; bu yüzden söndürme senaryosunda dizel jeneratörün durdurulması ve yakıt beslemesinin kesilmesi değerlendirilir. Ancak dizel jeneratör duman tahliye ve basınçlandırma fanlarını, acil durum asansörünü, acil aydınlatmayı veya yangın pompasını besliyorsa (BYKHY m.85, 63, 72, 93) durdurma kararı bu yüklerle birlikte, elektrik projesinde ve yetkili mühendis tarafından verilir.
  • Kompakt trafo köşkünde aerosol kullanılabilir mi?

    Trafo bölmesi kapalı bir muhafazaysa ve havalandırma açıklıkları söndürme anında kapatılabiliyorsa aerosol değerlendirilebilir. Bölmenin net hacmi seçilen modelin korunan hacmiyle güvenlik payı eklenerek karşılaştırılır; trafo yağı B sınıfı yük oluşturduğu için hesap üreticinin hesap tablosuyla ayrıca kontrol edilir. Köşkün havalandırma panjurlarına yapılacak değişiklik köşk üreticisinin onayıyla planlanır, çünkü trafonun soğuması bu panjurlara bağlıdır.
  • Dizel jeneratörün ana yakıt deposu nasıl düzenlenir?

    BYKHY'nin 66. maddesi, jeneratörün ana yakıt deposu için 56. maddedeki şartlara uyulmasını ister. Buna göre yakıt deposu yangına dayanıklı bölmelerle korunan bir hacme yerleştirilir, yeterli havalandırma sağlanır ve tank kapasitesinin en az üçte birini alacak şekilde havuzlama yapılır. Yakıt tankları ilgili Türk Standartlarına göre hesaplanır ve yerleştirilir.

Kaynaklar

  1. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, Resmi Gazete 19.12.2007/26735, Madde 24, 53, 56, 63, 65, 66, 72, 75, 85, 88, 90, 93, 96, 98, 99, 100 ve Ek-7.
  2. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği, Resmi Gazete 30.11.2000/24246 (son değişiklik 11.05.2023/32187), Madde 22 ve 37.
  3. G. Aktaş, Elektrik Alanlarında (Trafo, Jeneratör, Enerji Dağıtım Pano, Server Odaları vb) Yangın Korunum Konsepti, EMO'da yayımlanan bildiri.
  4. AF-X Systems B.V., AF-X References: 20 ft açık deniz enerji yönetimi konteyneri, jeneratör seti referans föyü.
  5. AF-X Fireblocker NANO BXS, BS, BM ve CM datasheet'leri (2026 revizyonu).

Yasal uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; yangın risk analizi, söndürme projesi ve uygulama kararlarının yerine geçmez. Kapalı hacim sistemleri binanın yangın algılama ve söndürme sistemlerinin yerine geçmez, onları tamamlar. Sistem seçimi ve kapasite hesabı; yetkili mühendis tarafından hazırlanan ve ruhsat veren idarece onaylanan proje kapsamında, BYKHY, işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı ve gerektiğinde Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmelik çerçevesinde yapılmalıdır. Ürün belgelerinin kapsamı ve geçerliliği projeyi onaylayacak idareyle teyit edilmelidir.

Hazırlayan: Özen Acar, Gemi İnşaatı ve Gemi Makineleri Mühendisi Acarsan Makina Mühendislik Denizcilik ve İnşaat Ltd. Şti., +90 542 807 22 62, info@afx.com.tr